İnsan Vücudundaki Evrimsel Tasarım Kusurları

İnsan vücudu çoğu zaman kusursuz bir mühendislik harikası gibi anlatılır. Oysa yakından bakınca tablo değişir: insan vücudundaki evrimsel tasarım kusurları, milyonlarca yıllık bir “yamalı bohça” mirasının izlerini taşır. Bu yazımızda omurgadan gırtlak sinirine, gözdeki kör noktadan yirmi yaş dişlerine kadar, vücudumuzun neden “kusurlu tasarlanmış” gibi göründüğünü ve bunun ardındaki evrimsel mantığı sizler için adım adım inceledik.

Buradaki “kusur” sözcüğü bir kötüleme değil, bir ipucu. Her aksaklık, atalarımızdan bugüne uzanan uzun bir hikâyeyi anlatıyor.

İnsan Vücudundaki Evrimsel Tasarım Kusurları Ne Demek?

Evrim, sıfırdan mükemmel bir tasarım çizmez. Var olanı alır, üzerine ekler, yeniden kullanır. Yani doğal seçilim (evrimsel süreçte işe yarayan özelliklerin sonraki nesillere aktarılması) elindeki malzemeyle çalışan bir tamirci gibidir; en iyisini değil, o an işe yarayanı üretir.

İşte bu yüzden insan vücudu neden kusurlu tasarlanmış görünüyor sorusunun yanıtı “kötü bir tasarımcı” değil, evrimsel uzlaşmadır. Bir işlevi iyileştiren değişim, çoğu zaman başka bir yerde bedel ödetir. Vücudumuz, doğanın canlı bir arşivi gibidir; balık atalardan dört ayaklı memelilere, oradan dik yürüyen insana uzanan yolun tüm izlerini taşır. Aynı “elindekiyle idare et” mantığını doğal seçilimin hayvanlardaki renk uyarılarını nasıl şekillendirdiğini anlatan yazımızda da görebilirsiniz.

Omurga: Dört Ayaklıdan Dik Duruşa Kalan Miras

Omurgamız aslında dört ayak üzerinde, ağaçlarda yaşayan atalar için tasarlanmıştı. O dünyada omurga, esnek bir köprü gibi çalışıyor; hareket ve dengeyi sağlıyordu.

İki ayak üzerinde yürümeye (bipedalizm) geçince işler karıştı. Omurga artık hem vücut ağırlığını dikey olarak taşımak hem de esnekliğini korumak zorundaydı. Bu iki zıt görev sürekli bir gerilim yaratır. Bel ağrısı, fıtıklaşmış diskler ve yıpranmaya bağlı sorunların bu kadar yaygın olmasının nedeni budur: Omurga aslında hiç yapmak için “tasarlanmadığı” bir işi yapmaktadır.

Gırtlak Siniri Neden Bu Kadar Uzun Bir Yol İzler?

Vücudumuzdaki en çarpıcı örneklerden biri, geri dönüşlü gırtlak sinirinin izlediği yoldur. Beyni ses tellerine bağlaması gereken bu sinir, doğrudan gitmek yerine göğse kadar iner, kalbin yakınındaki bir atardamarın etrafından dolanır ve sonra tekrar yukarı, gırtlağa çıkar. Kısa bir mesafeyi kat etmek için gereksiz bir sapak.

Bu tuhaflık, balık benzeri atalarımızdan kalma bir mirastır. O canlılarda sinir, solungaç yaylarının etrafından geçen kısa ve düz bir yol izliyordu. Boyunlar uzadıkça sinir yeniden yönlendirilmedi; yalnızca gerildi. Sonuç, zürafada zirveye ulaşır: Aynı sinir bu hayvanda yaklaşık 4,6 metre yol kat eder. İnsanda ise bu dolambaçlı güzergâh, boyun ve göğüs ameliyatlarında sinirin zarar görme riskini artırır. Ses tellerinin evrimi, büyük maymunlarda gülme ve insan konuşmasının kökenini ele aldığımız yazıyla da yakından ilgilidir.

Gözün “Ters” Kablolaması ve Kör Nokta

Gözün mükemmel bir kamera olduğunu düşünürüz, ama omurgalı retinası tuhaf biçimde “ters” bağlanmıştır. Işık, ışığı algılayan fotoreseptör hücrelere ulaşmadan önce bir sinir lifi katmanının içinden geçmek zorundadır. Yani kablolar, sensörün önündedir.

Bu düzenlemenin bir başka bedeli de kör noktadır. Gözün ters kablolaması ve kör nokta birbirine bağlıdır: Optik sinir retinadan çıkarken bir delik bırakır ve orada görme yoktur. Neyse ki beynimiz bu boşluğu o kadar akıcı biçimde doldurur ki çoğu zaman varlığını bile fark etmeyiz. Yine de bu, “kusursuz tasarım” iddiasına verilen en zarif yanıtlardan biridir.

Dişler, Yirmi Yaş Dişi ve Küçülen Çene

İnsan yalnızca iki takım diş geliştirir: süt dişleri ve kalıcı dişler. Bir dişimizi kaybettikten sonra yerine yenisi gelmez. Oysa bazı köpekbalıkları dişlerini ömür boyu durmadan yeniler; nitekim 125 milyon yıllık yaşayan fosil goblin köpekbalığı gibi türler bu yeteneğin ne kadar eski olduğunu gösterir.

Yirmi yaş dişleri ise ayrı bir baş belasıdır. Atalarımızın çenesi, sert ve işlenmemiş bir beslenmeye uygun olarak daha büyüktü. Beslenme yumuşadıkça çene küçüldü, ama diş sayısı aynı kaldı. Sonuç: Çeneye sığmayan, gömülü kalan ve sık sık çekilmesi gereken yirmi yaş dişleri.

Doğum Kanalı ve Obstetrik İkilem

İnsan pelvisi (leğen kemiği) birbiriyle çelişen iki talebi aynı anda karşılamak zorundadır: Verimli bir şekilde iki ayak üzerinde yürümek ve büyük beyinli bebekleri doğurabilmek. Bilim insanları bu gerilime “obstetrik ikilem” adını verir.

Dar bir pelvis yürüyüşü kolaylaştırır, ama doğum kanalını daraltır. Buna bir de insan bebeklerinin vücut boyutuna oranla alışılmadık derecede büyük kafası eklenince, doğum diğer memelilere kıyasla çok daha zor ve riskli hâle gelir. İnsanların doğumda genellikle yardıma ihtiyaç duymasının kökeni işte bu evrimsel uzlaşmadır.

Küçük Ama Sorunlu Kalıntılar: Apandis, Sinüsler ve Kulak Kasları

Bazı kusurlar hayati değildir ama yine de vücudumuzun geçmişini fısıldar:

• Apandis: Uzun süre işe yaramaz sayıldı; bugün bağışıklıkta küçük bir rol üstlendiği düşünülüyor. Yine de iltihaplanınca (apandisit) hayatı tehdit edebilir.
• Sinüsler: Kafatasını hafifletmek ya da sese tını katmak gibi işlevleri olabilir. Ne var ki drenaj kanalları buruna doğru açıldığından tıkanmaya ve enfeksiyona yatkındır. Bu bağlantı, koku kaybı (anosmi) nedenlerini anlattığımız yazıyla da örtüşür.
• Kulak kasları: Birçok memeli dış kulağını sese doğru çevirebilir. Bizde bu küçük kaslar hâlâ vardır, ama çoğumuz onları işlevsel olarak kullanamayız.
• C vitamini geni: Birçok hayvan kendi C vitaminini üretebilir. Bizde bu genin (GULO) bozulmuş bir kopyası genomumuzda durur; artık çalışmaz, ama silinmemiştir.

Evrimsel Tasarım Kusurları: Özet Tablo

Aşağıdaki tabloda, insan vücudundaki evrimsel tasarım kusurlarını “evrimsel köken” ve “bugünkü sonuç” ekseninde derledik:

Bu Kusurlar Bize Ne Anlatıyor?

İnsan vücudundaki evrimsel tasarım kusurları aslında bir eksiklik değil, bir tarih kitabıdır. Her sapak, her fazlalık sinir ve her sıkışan diş, atalarımızdan bugüne uzanan yolun kanıtıdır. Vücudumuz kusursuz değildir; çünkü hiçbir zaman sıfırdan çizilmedi, hep var olanın üzerine inşa edildi.

Bu bakış açısı, kendi bedenimize biraz daha anlayışla bakmamızı sağlar. Bu konu bu kapsamlı açıklayıcı, University of Bristol’den anatomi öğretim üyesi Lucy E. Hyde’ın The Conversation’daki değerlendirmesinden ve zürafa örneğini ayrıntılandıran geri dönüşlü gırtlak siniri kaydından beslenmektedir.

Eğer evrim ve doğanın uzlaşmaları ilginizi çekiyorsa, sitemizde yer alan “Cape Leoparları Neden Bu Kadar Küçük?” adlı yazımıza da göz atabilirsiniz.