Steve Jobs Xerox PARC Ziyareti: Çalıntı Fikir Efsanesi

Bilgisayar tarihinin en çok anlatılan sahnelerinden biri, 1979 yılının aralık ayında Kaliforniya’da yaşandı. Steve Jobs Xerox PARC ziyareti denince akla genellikle tek bir cümle geliyor: “Apple, grafik arayüzü Xerox’tan çaldı.” Oysa olayın tapu kayıtları, bu kestirme yargıdan çok daha ilginç bir hikaye anlatıyor. Bu yazımızda o ziyaretin arşiv kayıtlarına dayanan gerçek hikayesini, Xerox Alto’nun neyi gösterdiğini ve Apple Lisa ile Macintosh’a uzanan yolu sizler için adım adım inceledik.

Kısa cevabı baştan verelim: Jobs o binaya davetsiz girmedi. Xerox onu bilerek içeri aldı, karşılığında Apple hissesi satın aldı ve laboratuvarında yıllardır çalışan teknolojinin ne anlama geldiğini kendi yönetim katına bir türlü anlatamadı. Asıl mesele hırsızlık değil, fark etme meselesiydi.

Xerox PARC Nedir?

Xerox PARC (Palo Alto Araştırma Merkezi), fotokopi devi Xerox’un 1970 yılında Kaliforniya’nın Palo Alto kentinde kurduğu araştırma laboratuvarıdır. Amaç basitti: kağıdın hakim olduğu ofisin geleceğini icat etmek. Sonuç, bir laboratuvarın tek başına ürettiği belki de en yoğun buluş serisi oldu. Laboratuvar 2002’de bağımsız bir Xerox iştirakine dönüştü; Xerox onu 24 Nisan 2023’te kâr amacı gütmeyen araştırma kurumu SRI International’a bağışladı.

PARC’ta doğan ya da olgunlaşan teknolojilerin listesi bugün hâlâ masanızın üzerinde:

• Grafik kullanıcı arayüzü (GUI): pencereler, simgeler ve imleçle yönetilen ekran.
• Fare: Douglas Engelbart’ın icadının kişisel bilgisayara taşınmış hali.
• Ethernet: Robert Metcalfe’in geliştirdiği yerel ağ teknolojisi.
• Lazer yazıcı: Gary Starkweather’ın projesi; Xerox’un gerçekten paraya çevirebildiği tek büyük PARC buluşu.
• Nesne yönelimli programlama: Alan Kay ve ekibinin geliştirdiği Smalltalk dili.
• WYSIWYG düzenleme: ekranda gördüğünüzün çıktıya birebir yansıdığı Bravo ve Gypsy editörleri.

Bütün bunların buluştuğu makine ise Xerox Alto‘ydu. 1972’de tasarlanan ve 1 Mart 1973’te çalışmaya başlayan Alto; 606 × 808 piksel çözünürlüklü, dikey konumlanmış bit-eşlem (bitmap) bir ekrana, üç tuşlu bir fareye ve Ethernet bağlantısına sahipti. Toplam üretim yaklaşık 2.000 sistemde kaldı. Tanesi 32.000 dolarlık giriş fiyatıyla anılan bu makine perakende bir ürün olarak hiç satılmadı; Xerox onu satılacak bir mal değil, bir araştırma aracı saydı ve yalnızca kendi laboratuvarlarına, bazı kurumlara ve üniversitelere verdi.

Steve Jobs Xerox PARC Ziyareti Nasıl Gerçekleşti?

Hikayenin en yanlış anlatılan kısmı burası. Steve Jobs Xerox PARC ziyareti bir sızma değil, imzalı bir ticari anlaşmanın parçasıydı.

1979’da Xerox’un risk sermayesi kolu, henüz halka arz edilmemiş Apple’a yatırım yapmak istiyordu. Jobs kabul etti; ama bir şartla. Anlaşmanın çerçevesi kaynaklarda şöyle özetleniyor:

• Xerox, Apple’ın 100.000 adet halka arz öncesi hissesini hisse başına 10 dolardan (bazı kayıtlarda 10,50 dolar), toplam yaklaşık 1 milyon dolar karşılığında satın aldı.
• Karşılığında Apple’ın mühendis ve yöneticileri PARC’a girip laboratuvarda geliştirilen teknolojileri yakından görme hakkı kazandı. Xerox’un Apple hissesi karşılığı verdiği PARC erişimi, kısacası pazarlık masasında açıkça konuşulmuş bir maddeydi.
• Apple 12 Aralık 1980’de hisse başına 22 dolardan halka arz edildi. Walter Isaacson’ın aktardığına göre Xerox’un bir milyon dolarlık payı bu noktada 17,6 milyon dolar değerine ulaşmıştı.

Ziyareti ayarlayan kişi Jobs değildi: Macintosh projesinin fikir babası Jef Raskin, PARC’taki çalışmaları biliyordu ve Jobs’u oraya gitmeye ikna eden isimdi. Stanford Üniversitesi Kütüphaneleri’nin derlediği PARC ziyareti arşivine göre 1979’da tek değil iki ayrı ziyaret yapıldı. Jobs ilk turda değil, aralık ayındaki ikinci turda yer aldı. Apple tarafında Lisa’nın grafik mühendisi Bill Atkinson gibi isimler vardı; Atkinson daha ziyaretten önce Lisa ekibini bit-eşlem ekrana geçmeye ikna etmeye uğraşıyordu. Fareyi yeniden tasarlayacak ekip ise henüz sahnede değildi: o proje ziyaretten sonra, 1980’de açıldı.

Demoyu veren araştırmacılar da bilgisayar tarihinin tanıdık adları: Adele Goldberg, Larry Tesler ve Smalltalk’un mimarlarından Dan Ingalls. Goldberg bu gösterime baştan karşı çıktı; Apple’ın teknolojiyi kendine mal edeceğini düşünüyordu. Xerox yönetimi onun itirazını geçersiz kıldı ve demo yapıldı.

Jobs, Alto Ekranında Tam Olarak Neyi Gördü?

PARC’ta o gün Apple ekibine üç ayrı devrim gösterildi. Jobs bunlardan yalnızca birini, Xerox Alto grafik kullanıcı arayüzünü gördü.

1. Fareyle yönetilen grafik arayüz: pencereler, metin ve grafiğin aynı ekranda buluşması.
2. Nesne yönelimli programlama (Smalltalk): yazılımın çalışırken kendi içinden değiştirilebilmesi.
3. Ethernet ağı: makinelerin birbirine ve lazer yazıcıya bağlanması.

Jobs yıllar sonra 1996’daki PBS belgeseli için verdiği röportajda bunu açıkça itiraf etti: “Bana gösterdikleri ilk şey, yani grafik kullanıcı arayüzü beni öylesine kör etti ki hayatımda gördüğüm en iyi şey olduğunu düşündüm.” Diğer iki teknolojiyi neredeyse hiç kaydetmedi. Ağ ve nesne yönelimli programlama, sonraki on yılın en değerli iki fikri olacaktı; Jobs onları o gün ıskaladı. Xerox Alto grafik kullanıcı arayüzü ise o günden sonra Apple’ın bütün yol haritasını belirledi.

Alto’nun ekranındaki Smalltalk ortamının nasıl çalıştığını merak ediyorsanız, Computer History Museum’un Dan Ingalls ile birlikte kaydettiği resmi Smalltalk-76 demosunu aşağıdan izleyebilirsiniz. 1979’da Apple ekibinin gördüğü şey, tam olarak buna benziyordu.

Bit-eşlem ekranın o yıllarda ne kadar pahalı bir lüks olduğunu anlamak için, grafik donanımının sonraki kırk yılda geçirdiği evrimi anlattığımız ekran kartlarının tarihi içeriğimize de bakabilirsiniz.

Apple, Xerox’tan Fikir Mi Çaldı?

“Apple Xerox’tan fikir mi çaldı” sorusunun kısa yanıtı: hukuken hayır, ahlaki olarak tartışmalı, teknik olarak ise soru bile yanlış kurulmuş.

Öncelikle PARC bir sır kalesi değildi. Laboratuvar çalışmalarını saklamıyordu: araştırmacılar bulgularını açıkça yayımlıyor, PARC ile Stanford’un bilgisayar bilimi çevresi arasında sürekli bir gidiş geliş vardı ve Alto yıllar boyunca ziyaretçilere gösterildi. Belgelenmiş örnekler bunu net biçimde ortaya koyuyor:

• 10 Kasım 1977, Boca Raton: Xerox’un “Futures Day” adlı yönetici toplantısında PARC ekibi, 20 Alto ile altı lazer yazıcıyı uçakla Florida’ya taşıyıp 300’ü aşkın Xerox yöneticisine çalışan bir ofis kurulumu gösterdi. Ayrıntıları IEEE Spectrum’un Futures Day dosyasında okuyabilirsiniz.
• 1978: Xerox; MIT, Stanford, Carnegie Mellon ve Rochester üniversitelerine 50 Alto bağışladı. On yılın sonunda üniversitelerdeki Alto sayısı yaklaşık 500’e ulaşmıştı.
• Kurumsal denemeler: Beyaz Saray’ın bilgi sistemleri birimi bir Alto edindi; Ulusal Standartlar Bürosu (NBS) da 1978 sonunda dosya sunucuları ve lazer yazıcılarla birlikte bir Alto aldı.

Yani Xerox teknolojisini gizlemiyordu; onu perakende bir ürün olarak satmıyordu. Apple heyetini ayrıcalıklı kılan da demoyu görmesi değildi. Ziyaretçilerin çoğu ekranda olup biteni izlerken, Aralık 1979’daki Apple ekibi sistemin kapağını açıp altındaki teknolojiye bakabilen çok az sayıda konuktan biri oldu. Bu erişim ise kurumsal bir yatırım anlaşmasının açıkça yazılı maddesiydi.

Jobs’un kendisi de meseleyi hiç savunmaya çalışmadı. 1996’daki aynı röportajda Picasso’ya atfedilen sözü tekrarladı: “İyi sanatçılar kopyalar, büyük sanatçılar çalar.” Bu cümle bir suç itirafı değil, Silikon Vadisi’nin fikir dolaşımına bakışının özetiydi. Nitekim yıllar sonra Jobs, Windows’un Mac arayüzünü kopyaladığını söyleyerek Bill Gates’i suçladığında Gates’in verdiği yanıt efsane oldu: “Steve, bunu görmenin birden fazla yolu var. Bence olay şuna benziyor: ikimizin de Xerox adında zengin bir komşusu vardı; ben televizyonu çalmak için evine girdim ve senin onu çoktan aldığını gördüm.” Bu diyaloğun ayrıntılı tanıklığını Macintosh ekibinin arşivi olan Folklore.org’daki “A Rich Neighbor Named Xerox” kaydında okuyabilirsiniz.

Apple Zaten Grafik Arayüz Üzerinde Çalışıyordu

Ziyaretin en gözden kaçan yönü bu. Apple’ın Lisa ekibi, PARC’a gidilmeden aylar önce bit-eşlem ekran ve grafik arayüz üzerine çalışıyordu. Jef Raskin’in Macintosh vizyonu da PARC’a değil, kendi kullanıcı odaklı tasarım fikirlerine dayanıyordu. Yani ziyaret bir başlangıç değil, bir onaylamaydı: Apple’ın hâlihazırda yaptığı bahsin doğru olduğunu gösteren dışsal kanıt.

Larry Tesler’in o günle ilgili değerlendirmesi bu yüzden çok anlamlı. Tesler, Apple ekibinin bir saat içinde teknolojiyi ve ne anlama geldiğini, Xerox yöneticilerinin yıllar süren sunumlardan sonra anladığından daha iyi kavradığını söylemişti.

PARC Mühendislerinin Bir Kısmı Bilerek Apple’a Geçti

“Çalıntı fikir” anlatısını en çok zayıflatan olgu ise şu: fikirler kutuda taşınmadı, insanların kafasında yürüyerek gitti.

• Larry Tesler 17 Temmuz 1980’de Apple’a katıldı ve Lisa uygulama ekibinin yöneticisi oldu. Kes-kopyala-yapıştır mantığının isim babası da kendisidir.
• Bruce Horn 1981’de Apple’a geçti; özgün Macintosh Finder’ını ve Resource Manager’ı o yazdı.
• Alan Kay, PARC’ın vizyoner ismi, 1984’te Apple Fellow olarak Apple’a katıldı. Onun ardından PARC’tan yaklaşık on kişi daha aynı yolu izledi.

PARC’tan çıkan yetenekler yalnızca Apple’a da gitmedi. John Warnock ve Charles Geschke Adobe’yi, Robert Metcalfe 3Com’u kurdu; Bravo editörünün yazarı Charles Simonyi Microsoft’a geçip Word’ün mimarı oldu. Xerox, elindeki fikirleri değil, o fikirleri taşıyan insanları kaybetti. PARC mühendislerinin Apple’a geçmesi de zaten teknolojinin bir hırsızlıkla değil, işe alım yoluyla el değiştirdiğini gösteriyor.

Apple Lisa ve Macintosh, Xerox Alto’dan Nasıl Farklıydı?

Apple Lisa ve Macintosh arayüz farkları, “kopya” iddiasının en zayıf noktasıdır. Apple gördüğü şeyi çoğaltmadı; onu yeniden tasarladı ve satılabilir hale getirdi.

En somut örnek fare. Alto’nun faresi üç tuşluydu ve maliyeti yüzlerce dolardı. Jobs bu işi Apple’ın kendi tasarımcılarına vermedi; Palo Alto’daki genç tasarım bürosu Hovey-Kelley Design’a (bugünkü IDEO’nun atası) verdi ve iki şey istedi: güvenilirliği artırın, maliyeti yüzde 90’dan fazla düşürün.

Bu proje PARC ziyaretinin ardından, 1980 baharında açıldı. Yürütücü Dean Hovey‘di; elektrik ve optik tarafını Jim Sachs ile Rickson Sun, mekanik tasarımı Jim Yurchenco, dış kabuğu ise Douglas Dayton üstlendi. Ekip aynı yılın sonunda test edilmiş 25 prototip teslim etti. Tuş sayısı da bilinçli olarak bire indirildi; çünkü fareyi kullanmayı öğrenmek zaten yeni bir beceriydi ve mümkün olan en basit hali gerekiyordu. Bu sürecin belgelerini Stanford Üniversitesi Kütüphaneleri’nin Apple faresi arşivinde görebilirsiniz.

İkinci somut örnek üst üste binen pencereler. Bill Atkinson, PARC’ta bu yeteneği gördüğünü sandığı için Lisa ve Macintosh’ta üst üste binebilen pencereleri çalıştırmak konusunda inatçı davrandı. Oysa Smalltalk’ta pencereler kısmen kapanınca kendini onaramıyordu. Atkinson bu sorunu çözmek için “bölge” (region) kavramını icat etti; QuickDraw ve Pencere Yöneticisi bunun üzerine kuruldu. PARC ekibi sonradan bunu başardığını duyunca şaşırdı. Bu tanıklığı Macintosh ekibinin kendi arşivindeki “I Still Remember Regions” notundan okuyabilirsiniz.

Apple’ın Alto’da olmayan ya da farklı çözdüğü başlıca yenilikler:

• Tek tuşlu, ucuz ve dayanıklı fare.
• Üst üste binebilen, sürüklenerek taşınabilen pencereler.
• Menü çubuğundan aşağı açılan menüler.
• Dosyaları simgeleriyle tutup bırakma (sürükle-bırak) mantığı ve çöp kutusu.
• Çift tıklama ile açma alışkanlığı.

Ticari sonuçlar da bu tasarım kararlarının, yani Apple Lisa ve Macintosh arayüz farklarının ne kadar belirleyici olduğunu gösteriyor:

Xerox Bu Yarışı Neden Kaybetti?

Xerox’un elinde geleceğin bilgisayarı vardı; onu satacak refleksi yoktu. Şirketin merkezi New York eyaletindeydi, iş modeli fotokopi makinesi kiralamaktı ve yönetim katı ekranda dolaşan bir imleçte satılabilir bir ürün görmüyordu. Jobs’un sert ifadesiyle karşı taraftakiler “bilgisayarın ne yapabileceğinden habersiz fotokopi insanları”ydı.

Xerox aslında denedi. 27 Nisan 1981’de piyasaya sürdüğü Star 8010 Information System, simgeler ve masaüstü metaforuyla çalışan gerçek bir ticari grafik iş istasyonuydu. Ama iş istasyonu başına 16.595 dolarlık fiyat, kapalı sistem yaklaşımı ve kurumsal satış kanalına sıkışmış hedef kitle, ürünü bir kitle pazarı ürünü olmaktan uzak tuttu. Üç yıl sonra Macintosh, aynı fikri altıda bir fiyata sundu.

Bu tablo teknoloji tarihinde tanıdık bir örüntüdür: teknik olarak önde olmak, pazarı kazanmaya yetmez. Aynı mantığın çok daha yakın bir örneğini HD-DVD ile Blu-ray arasındaki format savaşını anlattığımız içerikte ele almıştık.

Xerox, Apple’a Dava Açtı mı?

Açtı — ama on yıl geç. Xerox, 14 Aralık 1989’da Apple’a karşı 150 milyon dolarlık bir dava açtı; Star ve Smalltalk sistemlerine ait unsurların Macintosh arayüzünde kopyalandığını savundu.

Kaliforniya Kuzey Bölgesi Federal Mahkemesi’nde görülen Xerox Corp. v. Apple Computer, Inc. davasında Hakim Vaughn Walker, 23 Mart 1990’da duruşmada açıkladığı kararla Xerox’un iddialarının büyük bölümünü reddetti; yazılı karar 10 Nisan 1990’da yayımlandı. Mahkeme, Apple’ın arayüzünün Xerox’un haklarını ihlal edip etmediği sorusunu esastan tartışmadı bile; talepler usul ve süre gerekçeleriyle düştü. Grafik arayüzün mülkiyeti mahkeme salonunda değil, pazarda belirlenmişti.

Bu Ziyaretin Bilgisayar Tarihindeki Kalıcı Mirası

Apple Xerox’tan fikir mi çaldı sorusuna kırk yıllık mesafeden bakınca tablo netleşiyor. Steve Jobs Xerox PARC ziyareti, sonuçta bir hırsızlık değil bir aktarım hikayesidir. Xerox’un Apple hissesi karşılığı verdiği o PARC erişimi, fikirlerin yalnızca onları üretenlerin değil, onlarla ne yapacağını bilenlerin elinde değer kazandığını gösterdi. Xerox PARC arayüzü icat etti; Apple onu 2.495 dolarlık bir masaüstü bilgisayara sığdırıp milyonlarca insanın eline verdi. Bugün elinizdeki telefonun ekranında simgelere dokunmanız, bu iki adımın toplamıdır.

İyi tasarım kararlarının bir teknolojiyi on yıllarca ayakta tuttuğunu görmek istiyorsanız, benzer bir mirası incelediğimiz Unix tasarım felsefesi yazımız da bu hikayenin iyi bir tamamlayıcısıdır. Bilgisayar tarihine meraklıysanız Computer History Museum’un Xerox PARC bölümündeki arşiv kayıtlarını da kurcalamaya değer.

Eğer bu tür bilgisayar tarihi içerikleri ilginizi çekiyorsa, sitemizde yer alan “Jurassic Park’ta Kullanılan Gerçek 90’lar Bilgisayarları” adlı yazımıza da göz atabilirsiniz.