Oscar Ödülüne Neden Oscar Deniyor? İsmin Gerçek Kökeni

Sahneye çıkan sunucu zarfı açar, salon susar ve o altın rengi heykelcik el değiştirir. Herkesin tanıdığı bu ödülün adı aslında bir muammadır: Oscar ödülüne neden Oscar deniyor sorusunun bugün bile kesin bir yanıtı yoktur. Üstelik heykelciğin resmî adı Oscar bile değildir; Sinema Sanatları ve Bilimleri Akademisi’nin (AMPAS) kayıtlarında ödül “Academy Award of Merit”, yani Akademi Liyakat Ödülü olarak geçer.

Peki bu resmî olmayan lakap nereden çıktı? Ortada birbiriyle yarışan dört ayrı rivayet var ve üçü biraz kurcalandığında çatırdıyor. Akademi’nin kendi arşiv bilgilerinden, eski Akademi genel müdürü Bruce Davis’in yıllar süren araştırmasından ve 1930’ların gazete kayıtlarından yola çıkarak bu bilmeceyi sizler için adım adım çözdük.

Oscar Ödülü Nedir ve Heykelcik Nasıl Doğdu?

Akademi, Mayıs 1927’de MGM’in patronu Louis B. Mayer’ın girişimiyle kuruldu. Amaç, hızla büyüyen sinema endüstrisine ortak bir çatı ve prestijli bir vitrin kazandırmaktı. Ödül töreni ise bu vitrinin en parlak parçası olarak tasarlandı.

İlk tören 16 Mayıs 1929’da Hollywood Roosevelt Hotel’de yapıldı. Yaklaşık 270 davetlinin katıldığı akşam bir törenden çok özel bir yemekti; ödüllerin dağıtımı yalnızca on beş dakika sürdü. Kazananlar zaten aylar önce açıklanmıştı, dolayısıyla merak unsuru da yoktu.

Heykelciğin tasarımı MGM’in sanat yönetmeni Cedric Gibbons’a ait. Gibbons, bir film makarasının üzerinde duran ve haçlı kılıcı tutan bir şövalye figürü çizdi. Bu çizimi üç boyuta taşıyan isim ise Los Angeleslı heykeltıraş George Stanley oldu. Makaranın beş parmağı, Akademi’nin kuruluşundaki beş kolu temsil eder: oyuncular, yönetmenler, yapımcılar, teknisyenler ve yazarlar.

Bu yılların Hollywood’u, birkaç yıl sonra film noir akımını doğuracak stüdyo sisteminin yükseliş dönemiydi. Ve o dönemde hiç kimse bu heykelciğe “Oscar” demiyordu.

Oscar Ödülüne Neden Oscar Deniyor? Dört Rivayetin Özeti

Oscar ödülü isminin nereden geldiği sorusuna verilen yanıtlar yıllar içinde bir Hollywood efsanesine dönüştü. Adaylar arasında bir kütüphaneci, bir gazeteci, bir yıldız oyuncu ve neredeyse hiç duymadığınız bir sekreter var.

Aşağıdaki tabloda dört iddiayı, dayanaklarını ve zayıf noktalarını yan yana koyduk. Ayrıntılara girmeden önce tabloya göz atmanız, hikâyenin bütününü görmenizi kolaylaştıracak.

Görüldüğü gibi hiçbir iddia kusursuz değil. Ama bazıları diğerlerinden çok daha sağlam duruyor.

Margaret Herrick ve “Oscar Amca” Rivayeti

En bilinen anlatı, Margaret Herrick Oscar amca hikâyesidir. Rivayete göre Akademi’nin kütüphanecisi Herrick, bir yöneticinin masasındaki heykelciği ilk gördüğünde “Oscar amcama benziyor” der. Odadaki personel bu esprili benzetmeyi kapar ve lakap yerleşir.

Herrick, Akademi tarihinin en etkili isimlerinden biridir. Kütüphaneci olarak başladığı kurumda yıllar içinde genel müdürlüğe kadar yükselmiş, sinema araştırmacılarının başvurduğu dev arşivi kurmuştur. Akademi’nin Beverly Hills’teki arşivi bugün hâlâ onun adını taşır: Margaret Herrick Library.

Peki o meşhur “Oscar amca” kimdi? Kayıtlara göre Teksas’ta buğday ve meyve yetiştiren Oscar Pierce adlı bir akraba. Ancak Pierce, Herrick’in amcası değildi; annesinin kuzeniydi. Yani hikâyenin en akılda kalan detayı bile ilk bakışta yanlış.

Herrick Anlatısındaki Tarih Çelişkisi

Asıl sorun kronolojide. Rivayetin yaygın versiyonu, Herrick’in bu sözü 1931’de, Akademi’deki ilk iş gününde söylediğini anlatır. Oysa Herrick kütüphaneci olarak Akademi’ye 1936’da katıldı.

Bu beş yıllık boşluk hikâyeyi çökertir, çünkü “Oscar” adı 1936’dan önce hem sektörde hem de basında kullanılıyordu. Herrick belki lakabı yaygınlaştıranlardan biriydi; ama onu icat etmiş olması kronolojik olarak mümkün görünmüyor.

Sidney Skolsky’nin Köşe Yazısı ve İlk Basılı Kayıt

Oscar ismini kim buldu sorusuna verilen ikinci klasik yanıt Sidney Skolsky’dir. Hollywood muhabiri Skolsky, 16 Mart 1934 tarihli köşe yazısında 6. Akademi Ödülleri’ni anlatırken heykelcikten “Oscar” diye söz etti.

Skolsky’nin kendi anlatımına göre gerekçesi çok sıradandı: “statuette” (heykelcik) kelimesini hem fazla gösterişli buluyor hem de yazmaktan sıkılıyordu. Bunun yerine, bir varyete tiyatrosu (vaudeville) şakasından hatırladığı repliği kullandı: “Oscar, purodan alır mısın?”

Akademi’nin kendi bilgilerine göre bu köşe yazısı, ödülün gazetede “Oscar” olarak anıldığı doğrulanmış ilk kayıttır. Ama dikkat edin: ilk basılı kayıt olmak, adı icat etmiş olmak demek değildir.

Nitekim aynı 1934 töreninde Walt Disney’in de heykelcikten “Oscar” diye söz ettiği aktarılır. Kısacası Skolsky yazdığında terim zaten sektör içinde dolaşıyordu. Skolsky lakabı icat etmedi; onu kamuoyuna taşıdı.

Bette Davis’in Harmon Oscar Nelson İddiası

Üçüncü rivayetin sahibi Bette Davis. Davis, 1935 yapımı Dangerous ile 1936’daki törende ilk Oscar’ını kazandı ve yıllarca heykelciğe adı kendisinin verdiğini söyledi. Gerekçesi de epey samimiydi: heykelciğin arkadan görünüşü, ona kocası Harmon Oscar Nelson’ı hatırlatmıştı.

Bu iddianın da kronolojiyle başı dertte. Davis ödülünü aldığında “Oscar” adı yıllardır kullanımdaydı; Skolsky’nin yazısı bile iki yıl öncesine dayanıyordu. Davis sonraki yıllarda iddiasından geri adım attı ve 1974’te tartışmayı şu sözlerle kapattı: “Bundan daha saçma bir tartışma olmamıştır.”

Yine de Davis’in adının bu hikâyeye yapışmasının bir nedeni var: o dönemin yıldız oyunculuğu, ödülün kamuoyundaki yüzüydü. Klasik Hollywood’un bu abartılı, teatral oyunculuk anlayışının yerini yıllar sonra method acting yaklaşımı alacaktı.

Eleanore Lilleberg Teorisi ve Bruce Davis’in Araştırması

Bugün elimizdeki en ikna edici yanıt, dört adayın en az tanınanından geliyor. Bu izi süren kişi ise konunun en yetkili araştırmacılarından biri: 1989-2011 arasında Akademi’nin genel müdürlüğünü yapan Bruce Davis.

Davis, 2022’de yayımlanan The Academy and the Award adlı kitabı için yürüttüğü araştırmada Eleanore Lilleberg adlı bir Akademi sekreterinin izine ulaştı. Norveç kökenli Lilleberg, ödüllerin ilk yıllarında Akademi ofisinde çalışıyordu ve görevlerinden biri de törenden önce heykelcikleri teslim alıp hazırlamaktı.

Kritik kanıt, Lilleberg’in kardeşi Einar’ın bıraktığı yazılı anlatıda. Einar’a göre Eleanore, heykelciklere Chicago’dan tanıdıkları bir Norveçli asker kökenli tanıdığın adını takmıştı: dimdik, kaskatı duruşuyla bilinen bir “Oscar”. Einar’ın aktardığı cümle şöyle: “Evet, bunu yapmayı alışkanlık hâline getirdi ve diğer personel de bunlara ‘Academy Award of Merit’ değil de sadece ‘Oscar’ demeyi eğlenceli buldu… ve gerçekten tuttu.”

Bruce Davis’in tespitine göre lakap, Hollywood çevresinde 1930 ile 1933 arasında yayılmaya başladı. Bu tarih aralığı çok şeyi açıklar: Skolsky 1934’te yazdığında ad çoktan dolaşımdaydı, Herrick 1936’da işe başladığında ise iyice yerleşmişti.

Davis, bulgusunu mutlak bir kanıt olarak sunmuyor; gerçeğin hiçbir zaman kesin biçimde bilinemeyebileceğini söylüyor. Yine de kitabın yayımlanmasından bu yana bu teze ciddi bir itiraz gelmedi. Konunun ayrıntılı bir dökümünü NPR’ın Bruce Davis ile yaptığı söyleşide bulabilirsiniz.

Akademi “Oscar” Adını Ne Zaman Resmen Benimsedi?

Akademi Ödülleri neden Oscar olarak anılıyor sorusunun kurumsal yanıtı çok daha nettir. Lakap 1934’te basına, 1930’ların ortasında ise gündelik sektör diline yerleşti. Akademi bu adı resmen benimsediğinde ise takvimler 1939‘u gösteriyordu.

Yani “Oscar”, yukarıdan aşağıya verilmiş bir isim değil. Aşağıdan yukarıya, ofis şakalarıyla ve gazete köşeleriyle yayılmış, sonunda kurumun kabul etmek zorunda kaldığı bir halk adıdır. Ödülün resmî adı bugün de Academy Award of Merit olmayı sürdürüyor; “Oscar” ise Akademi’nin tescilli markası.

Aynı yıllarda ödül kategorileri de genişliyordu. Yıllar içinde eklenen dallardan biri, makyaj ödülünün doğuşuna yol açan o efsanevi film sayesinde gündeme gelen makyaj ve saç tasarımı dalıdır.

Oscar Heykelciğinin Özellikleri Nelerdir?

Adının kökeni tartışmalı olsa da heykelciğin fiziksel özellikleri konusunda hiçbir belirsizlik yok. Academy Award of Merit heykelciği özellikleri, Akademi’nin resmî kaynaklarında ayrıntılı biçimde paylaşılıyor.

Heykelciğin serüveninde ilginç bir ara dönem de var. II. Dünya Savaşı sırasındaki metal kıtlığında ödüller boyalı alçıdan üretildi; savaş bittikten sonra kazananlar bu alçı heykelcikleri altın kaplamalı olanlarla değiştirebildi.

Üretim tarafında da bir dönüş yaşandı. Akademi 2016’dan itibaren heykelciklerin dökümünü New York’un Hudson Vadisi’ndeki Polich Tallix döküm atölyesine verdi ve klasik bronz gövdeye geri döndü. Sürecin nasıl işlediğini Akademi’nin resmî kanalındaki şu videoda izleyebilirsiniz.

1929’daki ilk törenden bu yana 3.000’den fazla heykelcik sahiplerine ulaştı. Teknik ayrıntıların tamamına Akademi’nin resmî heykelcik sayfasından ulaşabilirsiniz.

Sonuç: Oscar Adının Kökeni Hakkında Ne Biliyoruz?

Toparlayalım. Oscar ödülüne neden Oscar deniyor sorusunun tek ve kesin bir yanıtı yok; ama elimizde güçlü bir olasılık sıralaması var.

• Bette Davis: Kronolojik olarak imkânsız, kendisi de iddiadan vazgeçti.
• Sidney Skolsky: Adı icat etmedi, 1934’te basına taşıyarak yaygınlaştırdı.
• Margaret Herrick: Tarihler tutmuyor; lakabı devraldığı, kurmadığı anlaşılıyor.
• Eleanore Lilleberg: Bugünkü en güçlü aday; 1930-1933 arasında Akademi ofisinde başlayan bir şaka.

Oscar ödülü isminin nereden geldiği hikâyesi, aslında sinemanın kendisine benziyor: bir ofis şakasıyla başlıyor, gazete köşelerinde büyüyor ve sonunda dünyanın en tanınan ödül adına dönüşüyor. Kurumun resmî etiketi değil, insanların ağzında kalan ad kazanıyor.

Eğer bu tarz sinema tarihi içerikleri ilginizi çekiyorsa, sitemizde yer alan “Dört Oyunculuk Dalında Oscar Adayı Olan 15 Film” adlı yazımıza da göz atabilirsiniz.